Uit de greep van negatieve emoties

Stel, je bent met de wagen op weg naar een belangrijke afspraak. Alles gaat goed tot je plots een luide knal hoort. Een klapband! Je kunt niet verder rijden en moet de hulpdiensten bellen. Wat volgt, is wellicht een stressopstoot en een eindeloze reeks alarmistische gedachten die je stress- en frustratieniveau verder de hoogte in jagen. ‘Ik raak er nooit op tijd!’ ‘Het is zo'n belangrijke afspraak!’ ‘Waarom moet dit net vandaag gebeuren?!’ ‘Waarom overkomt mij dit altijd?!’

De stress en frustratie die we voelen bij tegenslag hebben we grotendeels aan onszelf te wijten. Neurowetenschapper Jill Bolte Taylor bestudeerde hoelang een emotionele reactie duurt als die niet wordt gevoed. Haar antwoord: niet langer dan negentig seconden! Dat is de tijd die ons lichaam nodig heeft om de stresshormonen weer volledig te absorberen. Tenzij we mentaal reageren in de vorm van doemdenken en daarmee de stressreactie blijven opdrijven.

Negatieve emoties niet voeden houdt in dat we gelijkmoedig blijven. Dat betekent niet dat we onverschillig worden of bij de pakken blijven zitten. Zo goed als we kunnen, lossen we de problemen op die zich stellen, en wanneer de situatie dat vraagt, treden we kordaat op. Maar we kwellen onszelf niet langer met het feit dat er zich een probleem voordeed.

Wat enorm helpt om gelijkmoedig te blijven is om die emoties en gedachten te zien voor wat ze werkelijk zijn: vluchtige producten van je brein die in de kortste keren weer verdwijnen uit het bewustzijn tenzij je ze blijft opwekken. Om jezelf te bevrijden van langgerekte negatieve mentale reactie, moet je een nieuw - en juister - perspectief aannemen: je bent je gedachten en gevoelens niet, je ervaart ze gewoon. Je ziet ze komen en gaan en je berust in de wetenschap dat ze zo weer weg zijn. Het bevrijdende potentieel van die perspectiefwissel is enorm. Het is de kern van de leer van de Boeddha en van wat vandaag voor mindfulness doorgaat.

.

Direct zien

 

Soms, in een stil moment, lijkt alles gewoon te zijn zoals het is. Een geluid, een geur, een beweging — en plots is er helderheid. Niet omdat we iets begrijpen, maar omdat niets meer in de weg staat. Dit noemen de Boeddha en zijn leerlingen direct zien: het gewaarworden van de dingen zoals ze werkelijk zijn, zonder verhaal, zonder oordeel, zonder iets toe te voegen.

 

Wanneer we gewoon aanwezig zijn bij wat verschijnt, zien we dat alles voortdurend verandert. Gedachten komen en gaan, gevoelens rijzen op en lossen weer op. Wat we ‘ik’ noemen blijkt slechts een stroom van momenten te zijn.

 

In dat eenvoudige zien wordt de vergankelijkheid zichtbaar, het onbevredigende van alles wat we willen vasthouden en het ontbreken van een blijvend zelf. Niet als ideeën, maar als een stille waarheid die zich vanzelf toont.

 

Direct zien is niet iets dat we kunnen maken of leren. Het gebeurt op het moment dat we ophouden iets te willen bereiken. Dan is er alleen nog gewaarzijn - helder, stil, open. En in dat open veld verschijnt het leven precies zoals het is.

 

In de oude teksten wordt gezegd : ik weet en ik zie—niet met het denken, maar met het hart dat stil geworden is.

 

Beschouw gedachten louter als gedachten

Wanneer we zitten in stilte, of wandelen in aandacht, merken we hoe zich onophoudelijk gedachten aandienen. Soms zacht, als een briesje dat nauwelijks merkbaar is. Soms heftig, als golven die het hele bewustzijn overspoelen.

 

Er is geen enkele noodzaak om dit verschijnsel te veroordelen. Niemand verlangt er immers naar om een gedachteloos wezen te worden. Gedachten zijn eenvoudigweg een aspect van de menselijke geest—ze vormen een natuurlijke beweging die komt en gaat.

Gedachten op zich zijn nooit een probleem. Wat ons gevangen houdt, is niet het opkomen van een gedachte, maar de manier waarop we eraan gehecht raken.

 

Een gedachte die verschijnt, is slechts een voorbijgaand verschijnsel. Pas wanneer we er een verhaal van maken, wanneer we haar betekenis toekennen of er een zelfbeeld in verweven, raakt ons bewustzijn verstrikt. Dan is de gedachte geen voorbijgaand verschijnsel meer, maar een keten die ons bindt aan oude patronen van onwetendheid, verlangen en afkeer.

In de boeddhistische traditie wordt dit proces gezien als een vorm van conditionering, een voortdurende neiging van de geest om zich vast te klampen aan wat vertrouwd is—maar eveneens aan wat onheilzaam is. De contaminatie ontstaat niet uit de gedachte zelf, maar uit de identificatie ermee. Het is deze identificatie die ons terugvoert naar woede, verlangen, angst, of twijfel.

 

Wanneer we leren zien dat een gedachte slechts een gedachte is, scheppen we ruimte. Dan verschijnt er een opening in het bewustzijn waarin we niet meer automatisch hoeven te reageren. Deze ruimte is niet leeg in de zin van gemis, maar een leegte die bevrijdt. Deze ruimte geeft adem, ze laat ons proeven van een bewustzijn dat niet bepaald wordt door gewoonte of gehechtheid.

 

In dat open veld blijven gedachten nog steeds aanwezig. Ze ontstaan, ze vergaan. Maar hun intrinsieke macht neemt af. Ze kleuren niet langer het hele bewustzijn, ze bepalen niet langer ons gevoel van wie we zijn. Het zijn enkel vergankelijke verschijnselen—efemere bewegingen in een grotere stilte.

 

En zo wordt zichtbaar dat het probleem nooit bij de gedachte lag. Het probleem lag bij het vasthouden, bij de gehechtheid eraan. Wanneer we die gehechtheid loslaten, wanneer we de gedachten ont-zelven, kunnen ze vrij bewegen. De geest is dan helder en zuiver—niet omdat gedachten verdwenen zijn, maar omdat ze de helderheid die altijd aanwezig is, niet langer overschaduwen.

 

Oorlog en vrede

 

Naast de oorlogen op de slagvelden woeden er ook vaak
oorlogen binnenshuis, in vriendenkringen
of op de sociale media.

Je punt maken, de ander van jouw gelijk willen
overtuigen, jezelf zo sterk maken dat niemand je
aan durft te vallen is op microniveau hetzelfde als de
Kruistochten, de strijd in het Midden-Oosten en de
bewapeningswedloop.

Vrede stichten is mooi, maar voorkomen dat je vrede
moet stichten, is nog mooier.

Het recept is eenvoudig: praat over van alles,
maar geef elkaar de ruimte. Dring je mening niet op en
wens een ander alleen toe wat je jezelf ook toewenst.

Het eigen grote gelijk

Identificeer je niet met je eigen grote gelijk

De soetra’s of,geschriften in het boeddhisme laten er niet de minste twijfel over bestaan: wil de beoefenaar een einde maken aan zijn ‘onvrede’ en ‘innerlijke vrede’  bereiken, dan heeft hij/zij geen andere keuze dan alle meningen, opinies, filosofieën, doctrines, metafysische constructies en religieuze opvattingen los te laten.

Meningen, opinies, filosofieën, doctrines en religieuze opvattingen kunnen de oorzaak zijn van mentale onrust; van onenigheid en strijd; van trots en neerslachtigheid; van disharmonie in gemoedstoestanden; van gemis aan vrede met jezelf en de wereld.

De leringen zijn direct en duidelijk: elke hechting aan meningen, opinies, filosofieën, doctrines en religieuze opvattingen vormt een obstakel voor het bereiken van innerlijke vrede.

Elke identificering met opinies leidt immers tot conflictueuze toestanden met anderen die er een verschillende opvatting (of zelfs geen opvatting) op na houden.

Hetzelfde geldt voor opinies over opinies; meningen over meningen; filosofieën over filosofieën; doctrines over doctrines en religieuze opvattingen over religieuze opvattingen.

Waarom?

Omdat elke identificering het ‘eigen’ Grote Gelijk—het ‘zelf’, het eigen individuele wereldje—bevestigt. En op deze manier de persoonlijkheid in stand houdt. Dit geloof in persoonlijkheid is de belangrijkste mentale keten die de beoefenaar gevangen houdt en hem/haar belet tot ontwaken te komen.

Observeer aandachtig hoe identificering werkt. Onderzoek hoe elke identificering je meesleurt in de maalstroom van het leven. Trap niet in die val. Laat je Grote Gelijk los. Laat je ‘ik’ los. Ga eraan voorbij.

Doof het vuur van onwetendheid, verlangen en afkeer. Het is de eerste stap naar bevrijdend inzicht.

 

Aandacht

Een leerling vroeg aan de meester: “Wilt u alstublieft een grote wijsheid voor mij schrijven?”

De meester nam een penseel en schreef één woord: “Aandacht.”
De leerling zei: “Is dat alles?”
De meester schreef: “Aandacht. Aandacht.”
De student raakte geïrriteerd: “Dat lijkt me nu toch niet zo diep of subtiel.”
De meester schreef: “Aandacht. Aandacht. Aandacht.”

Het zit hem duidelijk allemaal in de herhaalde praktijk.

We willen allemaal diepe dingen krijgen van het boeddhisme. Ik stel me bij dit verhaal voor dat de leerling hoopt op een mooie kalligrafie van zijn leraar. Iets dat hij aan de muur kan hangen, om er af en toe naar te kijken en zich geïnspireerd te voelen. Of misschien zelfs maar om bezoekers te imponeren met een schone wijsheid aan zijn muur. Het opvallende aan dit verhaal is dat de meester hem inderdaad levert wat hij vraagt. Vaak hangen leraren in zulke verhalen een beetje de pestkop uit, om leerlingen uit hun gedachtekramp te halen. Maar nu levert de meester netjes wat hem gevraagd wordt. Hij schrijft het karakter voor 'aandacht' op het blad. Verrassend genoeg is de leerling er niet tevreden mee. Hij reageert zelfs uitgesproken onbeleefd: “Is dat alles?” Het is pas dan dat de leraar met hem begint te dollen. De meester ziet waar het probleem bij deze leerling zit: hij neemt de praktijk van de aandacht niet ernstig genoeg. Hij is op zoek naar 'echte' wijsheden, die je uit je hoofd kunt leren en waarmee je kunt pronken. Dus blijft hij zijn ene woord maar herhalen: Aandacht, aandacht, aandacht. In plaats van een wijsheid om mee uit te pakken geeft hij zijn leerling een opdracht mee: geef de herhaalde praktijk van de aandacht de krediet die hij verdient. Als dat niet lukt, blijf dan terugkomen op je aandacht. Breng je aandacht terug op je lichaam, je ademhaling, je houding, je bewegingen, je opduikende emoties en gedachten, op de dingen die je denkt begrepen te hebben, het contact met de buitenwereld,... En als dat wel lukt, blijf dan ook aandacht beoefenen. 'Aandacht' is de ene richtlijn die telkens weer terugkomt in meditatie. Zowel voor beginnelingen, als voor gevorderden. Aandacht. Voorbij de teleurstelling dat het dat maar is. Aandacht, aandacht. Voorbij de irritatie dat je het ondertussen wel begrepen hebt, en wel eens wat anders wil horen. Aandacht, aandacht, aandacht. Want zonder intens en duurzaam beoefende aandacht, is wijsheid niet meer dan een tegelwijsheid.

 

Tom Hannes

Aandacht als kompas in een bos van belemmeringen

Aandacht is synoniem voor bewust zijn, alert zijn, wakker zijn in het eeuwige NU. Het is je bewust zijn van alle zintuiglijke activiteiten: zien, horen, ruiken, smaken, voelen en denken. In dít moment. En van moment-tot-moment.

Je bent je bewust van jezelf en alles wat je omringt, zonder enige toevoeging of gehechtheid aan persoonlijke verhalen en drama’s.

Je ervaart alles als een observator, een getuige, een meester. Vrij en onbevangen, voorbij gevestigde structuren, zonder hoofd boven je hoofd.

Enkel door op deze manier bewust te zijn, kun je ‘zijn’. Kan je het bestendige ‘worden’ vermijden. Kan je jouw ware aard (her)ontdekken.

Meestal ben je niet bewust. Je verdwaalt in het bos van je geconditioneerde droomwereld. Je beweegt je voort in de mallemolen van je gewoontepatronen.

De Boeddha noemde dit ‘rondjes draaien’: saṃsāra. Steeds opnieuw hetzelfde doen en toch een ander resultaat verwachten. Begoocheling.

 

Over afkeer en woede

Als we in vrede zijn en op ons gemak met onszelf, dan duurt het wel even om ons boos te krijgen op andere mensen. Maar als we niet in vrede en gemak zijn met onszelf, als we ons niet echt gelukkig voelen met onszelf, als we erg kritisch zijn over onszelf, als we gespannen zijn in onszelf, dan zal alles onze woede aanwakkeren, zal het gewoon oplaaien. Dus, stuur liefdevolle vriendelijkheid naar  jezelf, en stuur liefdevolle vriendelijkheid aan de woede in plaats van deze te onderdrukken of proberen om het te vermijden. Breng het naar boven, kijk ernaar en zeg: “Oh, woede, het spijt me zo, moge het goed met je gaan en gelukkig zijn, wat is je probleem?” en luister naar wat het je probeert te vertellen - wat is de bron van dit probleem waardoor we steeds weer van streek raken en van streek raken? De echte reden is dat de woede van binnen zit, niet daarbuiten! Het zijn geen andere mensen, het zijn geen andere situaties, er is altijd wel iets daarbuiten. Maar hoe we reageren op wat er daarbuiten is, komt van binnen in ons.

Jetsunma Tenzin Palmo

 

BOOSHEID

Case

“Wie niet opvlamt tegenover iemand die boos op hem is, wint een gevecht dat moeilijk te winnen is.”

(De Boeddha in de Akkosa Sutta : verhaal waar iemand de boeddha uitscheldt)

Kort

We zijn relationele wezens. Dat betekent dat onze emotionele toestanden besmettelijk zijn.

Iets langer

Boeddhistische teksten kunnen soms heel erg veeleisend uit de hoek komen. Dit citaat zet ons meteen in de realiteit van ons dagelijkse leven. Naast alle hooggestemde uitspraken over boeddhistische idealen, volgt hier eindelijk de erkenning dat een ontwaakte levenswandel in de praktijk niet zo simpel is. Alleen dat al erkennen is een mooi voorbeeld van mededogen.

Mensen zijn relationele wezens. Dat betekent dat we allemaal met elkaar verbonden zijn. Dat betekent ook dat onze negatieve en onhandige emoties even besmettelijk zijn als virussen. We zijn bijvoorbeeld bijzonder vatbaar om besmet te worden door andermans boosheid. Soms worden we veel bozer op iemand die maar een klein beetje boos op ons is. Zoals je veel zieker kunt zijn van een griep waarvan degene die ze je bezorgde nauwelijks last had. Dus zodra we denken dat iemand boos op ons is: Vlam! Daar gaat de emotionele meter in het rood. Het is niet nodig om je daarvoor op de kop te zitten. Want daar word je toch alleen maar bozer van. Het kan helpen om te zien dat zelfs de Boeddha hier erkent: "Niet boos worden als iemand boos op jou is? Moeilijk. Ik weet het."

Hoe overwin je dit? Door jezelf te leren ervaren als een ruimte, eerder dan als een 'ik' of een wezen of als een afgezonderd ding. In die ruimte kunnen allerlei dingen opduiken. Zoals boosheid. Zolang er ruimte rond de boosheid is, kun je ernaar kijken als iets dat je iets vertelt, zonder dat je de emotie met je gedrag hoeft te gehoorzamen. Wat vertelt je die boosheid? Is dat zinnig? Neen? Dan kan je even wachten tot het overgewaaid is. Is het wel zinnig? Maak dan gebruik van de ruimte om rustig te onderzoeken wat er nu precies aan de hand is. Kun je daar iets aan doen? Neen? Dan kan je het gewoon uitzitten. Kun je er wel iets aan doen? Wat is dan de meest wijze manier om dit aan te pakken.... Als je zo tewerk gaat, gebruik je de energie van de boosheid, in plaats van dat de energie van de boosheid jou gebruikt.

Net zoals boosheid besmettelijk is, is deze alternatieve manier van ermee om te gaan ook besmettelijk. Het kan een cultuur van ontwaken creëren.

 

Bron : Tom Hannes

Werkelijk zien

Werkelijk zien betekent kijken als louter kijken. Horen als louter horen. Ruiken als louter ruiken. Proeven als louter proeven. Voelen als louter voelen. Het denken beschouwen als vluchtige gedachten, louter gedachten. Kijken, horen, ruiken, proeven, voelen en denken in hun puurste vorm—zonder toevoegingen. Geen ‘ik’ die kijkt, geen ‘ik’ die hoort, ruikt, proeft, voelt en denkt. Alleen de naakte helderheid van gewaar zijn.

Wanneer zien slechts zien is, zonder gehechtheid of afkeer, is er geen zelf dat zich vastklampt. Wanneer gedachten herkend worden als slechts gedachten—vluchtig, veranderlijk, zonder vaste kern—ontstaat bevrijdend inzicht (vipassanā).

 

Vergankelijkheid en niet-zelf

Vergankelijkheid (anicca) en niet-zelf (anattā)

De boeddhistische concepten van vergankelijkheid (anicca) en niet-zelf(anattā) zijn moeilijk te begrijpen omdat ze haaks staan op onze geconditioneerde manier van denken.

Mensen hebben de neiging om zichzelf en de wereld om hen heen te beschouwen als stabiel en blijvend. Dit gevoel van continuïteit biedt een zekere mate van veiligheid en houvast. Het idee dat alles vergankelijk is, inclusief ons lichaam, onze gedachten en gevoelens, druist in tegen deze instinctieve behoefte aan zekerheid. We klampen ons vast aan wat bekend en vertrouwd is, zelfs als dat uiteindelijk verandert of verdwijnt.

Het concept van anattā, dat stelt dat er geen vast, blijvend zelf is, is nog moeilijker te bevatten. Mensen identificeren zich sterk met hun lichaam, gewaarwordingen/gevoelens, percepties, sankhara's en bewustzijn, wat de illusie van een 'ik' creëert. De Boeddha leerde echter dat deze componenten allemaal veranderlijk en afhankelijk zijn van oorzaken en omstandigheden. Het idee dat er geen onveranderlijke kern of ziel bestaat, roept gevoelens van onzekerheid en angst op, omdat het direct raakt aan onze diepste overtuigingen over wie of wat we zijn.

Daarnaast speelt taal een rol in het onbegrip. Taal is opgebouwd rond concepten van identiteit en eigendom, wat het moeilijk maakt om een wereldbeeld te omarmen waarin deze constructies fundamenteel 'leeg' zijn.

Hierdoor is het lastig om anicca en anattā niet alleen intellectueel te begrijpen, maar ook werkelijk te ervaren en in het dagelijks leven te integreren. Deze concepten vragen om een directe, ervaringsgerichte wijsheid die de gebruikelijke mentale gewoonten overstijgt, wat tijd, veel beoefening en diep inzicht vergt.

Hoe groter de ijsklomp...

Hoe groter de ijsklomp, des te meer water er vrijkomt als hij smelt.
(Taisen Deshimaru)

Kort

Denk niet dat je niet kunt mediteren. 'Mislukte' meditaties maken deel uit van het proces.

Iets langer

Taisen Deshimaru (1914-1982) was een van de Japanse zen-pioniers in het Westen. Deze uitspraak komt rechtstreeks uit de praktijk.

Vaak lijkt het alsof je praktijk helemaal niet werkt. Alsof je maar blijft botsen op dezelfde idiote valkuilen waarvan je had gehoopt er allang vanaf te zijn geraakt.  Of je hoort anderen wel over 'heldere en serene' meditaties spreken, maar jouw meditatie lijkt meer op een drukke kermis. Of je valt meer in slaap dan dat je ontwaakt. Dan kan zo'n eenvoudig zinnetje als dat van Deshimaru je bijstaan.

Ja, we hebben allemaal innerlijke ijsklompen – dingen die vast lijken te zitten en maar niet willen smelten. Bij iedereen zijn dat andere ijsklompen. Om de eenvoudige reden dat iedereen een andere wolk van interacties is. Het is dan ook onmogelijk om je eigen praktijk te vergelijken met die van een ander. Het is belangrijk om het proces te vertrouwen. Je praktijk verwarmt je ijsblokken. En die smelten. Soms gaat dat snel, soms gaat dat traag. Soms is het resultaat nauwelijks voelbaar, soms spectaculair. Maar het klopt: hoe groter de blokkade, des te groter de opluchting als die vrijkomt. Net zoals een grote ijsklomp veel smeltwater oplevert, zo levert een grote blokkade die vrijkomt een massa energie op die je in mooiere dingen kunt investeren. Voortdoen is de boodschap. Lize Spit heeft gelijk: het smelt.

Bron : dagnotities Tom Hannes fb

Mooie herinneringen van 2024

Samengesteld door Darline