Brug der Wijsheid - Blog: 2026

zondag 14 juni 2026

Toewijding en verlichtingsgeest (bodhicitta)

Lama Tashi Nyima - 26 april 2025 - lezing 2

Toevlucht en Bodhicitta:

“In de Boeddha, de Dharma en de Sangha neem ik toevlucht tot de verlichting bereikt is. Moge ik door het beoefenen van de vrijgevigheid en andere deugden de boeddhastaat realiseren voor het welzijn van alle levende wezens.”

Opdracht van verdienste of toewijding:

“Moge ik door deze verdienste de alwetendheid verkrijgen en moge ik, na alle schadelijke vijanden te hebben overwonnen, alle levende wezens die door de geboorte, ouderdom, ziekte en dood mee geslingerd worden, verlossen uit de oceaan van het bestaan. Moge de kostbare geest van verlichting geboren worden waar het nog niet aanwezig is. En waar het reeds is ontstaan, moge het niet vergaan, maar steeds verder toenemen.”

Deze namiddag gaan we kijken naar wat we net gedaan hebben. We hebben het Toevluchtsgebed gereciteerd, het opwekken van de verlichtingsgeest of Bodhicitta en op het einde van de les heb je dan de ‘Opdracht van verdiensten of toewijding’. We zullen nu de tijd nemen om dit wat verder toe te lichten. Aansluitend gaan we dan de praktijk beoefenen en gaan we mediteren.

Toevlucht

We kunnen zeggen dat de ‘Toevlucht’ (“Kyamdro”) en de ‘Verlichtingsgeest’ (“Semkye”) de essentie van het boeddhistische pad samenvatten.

Als we naar de Dharma kijken of het onderricht dat de Boeddha ons gebracht heeft, dan is dat heel uitgebreid; het is ontzettend wijds. Soms wordt gezegd dat de Boeddha 84.000 verschillende leringen heeft onderwezen. Dan zijn er verschillende stappen mogelijk waarbij je dat kan terugbrengen naar een kleiner aantal door het samen te brengen of samen te vatten. Zo is er een onderverdeling in 21.000, een onderverdeling in 21, … of je kan zeggen: we delen het op in 3 groepjes en dan wordt daar naar verwezen als de “Tripitaka” (in het Sanskriet) of ‘de 3 mandjes’.

Het zijn letterlijk baskets of mandjes; en mandje = pitakka; dus de 3 mandjes van onderricht. Je hebt dus de Tripitaka’s met elk hun eigen onderwerp dat daar het zwaartegewicht in is; en in de kloosters en op vele instituten wordt vanuit die optiek ook de Dharma onderwezen.

Maar als je nu zou zeggen dat is mij nog altijd te veel, dan kan je die terugbrengen tot 1 zin, dat is ook mogelijk. En dan wordt er gezegd - als we het echt tot 1 essentie samenbrengen - in het Tibetaans “Sempa Sangpo”. Je kunt dat vertalen als ‘het goede hart’, of ‘een goede geest’, of ‘vriendelijkheid’; zoals de Dalai Lama soms zegt: “mijn religie is vriendelijkheid”.

Als we dan kijken naar dat goede hart, wat houdt dat juist in? Dat wil zeggen dat je er bent voor anderen, dat je het belang van anderen vooropstelt en zegt: wat kan ik doen voor die anderen om die te helpen? En dan wordt dat specifiek opgedeeld in 2 zinsdelen:

“Als je goed kunt doen voor iemand anders, doe dat dan ook. En is het niet mogelijk, zorg er dan minstens voor dat je de ander geen schade toebrengt, dus dat je de ander niet schaadt”.

Laten we naar dat tweede deel van die zin kijken, “als het niet mogelijk is om iemand anders te helpen of iets te doen voor zijn welzijn, ga hem dan minstens geen schade toebrengen”. Als we dat nader bekijken, dan kan je dit zelf ook vanuit jezelf bekijken, want jijzelf bent ook iemand.

Dus op het moment dat je iets slecht doet tegenover iemand anders, of je wekt een verstoorde emotie op, wie heeft daar dan hoofdzakelijk nadeel van? Ja, dat ben jij zelf. Dus door iemand anders te schaden, ga je daarmee uiteindelijk ook altijd jezelf in de problemen brengen. Je gaat er zelf het nadeel van ondervinden.

Dus als je dat meeneemt in je redenering, dan is, in die situatie, vriendelijk zijn en het positieve doen ook van belang. Want als je het positieve vooropstelt, het heilzame vooropstelt, het goed doen vooropstelt, gaat dat er ook voor zorgen dat je daar zelf het voordeel van ondervindt en een goed hart tot ontwikkeling gaat brengen.

Waarom is het dus belangrijk dat je niemand anders schade toebrengt? Dat wordt verklaard door het feit dat we allemaal onderling afhankelijk zijn van elkaar. Eender welke situatie die we gaan analyseren; wij zijn altijd allemaal met elkaar verbonden, altijd onderling afhankelijk. Dat is zelfs niet alleen tussen mensen, dat is evengoed tussen de mens en alle andere voelende wezen, zelfs het kleinste insectje. Dus ook daar is er een onderlinge afhankelijkheid.

Alles is dus met elkaar verbonden en als je vanuit die optiek naar de dingen kijkt dan voegt dit eraan toe dat het belangrijk is om effectief daar respect voor te hebben en anderen niet te gaan schaden.

Ons eigen geluk en ons eigen lijden is dus volledig afhankelijk van onze relatie ten opzichte van anderen. En in die zin, als ons eigen geluk afhankelijk is van onze relatie met anderen, dan werkt dat ook in de andere richting. Opnieuw, de redenering van als ik goed doe voor anderen, dan is dat in mijn richting, maar ook omgekeerd. Het is dus belangrijk dat we anderen niet schaden en het positieve doen.

Alles is verbonden door oorzaak en omstandigheden of condities. Dus stel dat het zo zou zijn dat je in de wereld kan leven, volledig onafhankelijk van iedereen, en dat je dus voor je eigen belang zou kunnen werken en dat dit totaal geen effect zou hebben op niemand anders, als dat mogelijk zou zijn, dan zouden we dat kunnen doen. Maar in de realiteit weet je dat, als je elke situatie die je in je leven tegenkomt gaat analyseren, wat je ook doet heel de dag lang, dat is allemaal verbonden met anderen. Alles is met elkaar verbonden, het is dus gewoon geen feit dat je volledig onafhankelijk op jezelf van al de anderen leeft en alleen maar voor je eigen belang kan leven. Nee, je bent wel degelijk afhankelijk van anderen en daarom is het ook belangrijk dat je rekening houdt met anderen.

Laten we dit met een voorbeeld illustreren. Vaak denken we: dit is mijn lichaam, dat is van mij alleen. Maar in realiteit zou dat lichaam er niet zijn als je ouders er niet voor gezorgd hadden dat je in de wereld was gekomen. Dus, de start van jouw lichaam is een oorzaak, dat zijn jouw ouders en jouw moeder die jou op de wereld heeft gezet en het lichaam heeft voorzien.

Daarna moest dat lichaam groter worden en groeien, je hebt dat moeten voeden. Alle voedsel dat je tot je neemt, daar heeft iemand voor gezorgd. Iemand heeft een veld beplant, iemand heeft dat verkocht, iemand heeft ervoor gewerkt om dat te betalen en zo verder. Dat is allemaal onderling afhankelijk.

Dan moest je naar school gaan, moest je dingen gaan studeren. Om te gaan studeren, moest er iemand ooit een school gebouwd hebben waar leerkrachten werk hebben gekregen, waar je dan kan naar school gaan. Iemand heeft al die kennis die de leerkrachten onderwezen in een boek gesteld, iemand heeft dat ooit bedacht. Alles is onderling afhankelijk met elkaar verbonden.

Dan ben je soms ziek geweest; het feit dat er een dokter was die geneeskunde heeft kunnen studeren, dat ooit iemand heeft gezorgd dat die boeken er waren om dat te kunnen studeren, die medicijnen onderzocht heeft, die medicijnen geproduceerd heeft; allemaal opnieuw in relatie, allemaal met elkaar verbonden Dat heeft ervoor gezorgd dat je lichaam er nu nog altijd is, dat als je ziekte had, je ervan kon genezen.

Dan heb je werk moeten zoeken om rond te komen in dit leven en heb je misschien op vrienden gesteund, dan zeg je: ik zoek werk, kan je mij helpen, weet je ergens een goede plek? Dan heb je werk gevonden, je doet daar nu dat werk, daar zijn collega's die je bijstaan elke dag, enzoverder.

In die zin zie je, als je al die situaties begint te analyseren, dat niettegenstaande we vaak denken ik heb dat allemaal zelf gedaan, we niks kunnen doen zonder alles wat anderen gedaan hebben. In die zin kunnen we terug tot de conclusie komen: het is in het belang van anderen, maar ook in het belang van jezelf, dat je vriendelijkheid ontwikkelt, dat je het goede hart ontwikkelt en het goede doet in het leven.

Jullie zullen waarschijnlijk allemaal het er mee eens zijn dat jullie finaal geen problemen willen ervaren in je leven, dat je het liefst zo goed mogelijk kan leven, op een goede manier, zonder al te veel problemen. Als je die situatie wilt hebben, dan moet je daar ook de condities voor mee helpen doen tot stand komen om effectief op een goeie manier door het leven te kunnen gaan.

En een belangrijke manier is door een goed hart te ontwikkelen, er te zijn voor anderen, want dat heeft een aantal heel duidelijke voordelen. Bijvoorbeeld, als jij altijd heel vriendelijk en behulpzaam bent dan is het een natuurlijk gevolg dat er heel veel mensen dat fijn gaan vinden en jou een fijne persoon gaan vinden. Als ze jou een fijne persoon vinden die vriendelijk is, behulpzaam is en betrouwbaar is, dan gaan ze ook vertrouwen in jou stellen en jou naar waarde beginnen te schatten en zeggen: dat is een goeie persoon, daar kan je op rekenen, ik vertrouw die persoon.

En het gevolg is, als jij dan eens hulp nodig hebt, dan gaan mensen ook meer geneigd zijn om er voor jou ook te zijn, zoals jij er bent voor hen. Dus finaal is de motivatie om er te zijn voor anderen, maar als resultaat ga je er zelf ook heel veel positieve effecten van ondervinden in je eigen leven.

dinsdag 19 mei 2026

Shinee - slot en vragen

Symbolische weergave van shinee (gestilde concentratiemeditatie)

Deze tekening of symbolische weergave van de beoefening van shinee of gestilde concentratiemeditatie, die dus door Bhavaviveka, de Indische pandit uitgedacht is, die ga je, als je naar India of Tibet of Boethan reist en je gaat daar een traditioneel boeddhistisch klooster bezoeken, dan ga je altijd aan de hoofdingang van de tempel, op de tempelmuur aan de buitenkant van de tempel, ergens deze tekening terugvinden om hen er altijd aan te herinneren aan de lessen die je kan leren uit deze symbolische weergave. Die ga je altijd op de tempelmuur terugvinden.

Daarmee hebben we in het kort al de verschillende elementen die je ziet op de tekening besproken. Dat weten jullie nu ook.

Er wordt heel vaak door mensen gevraagd voor wat zou dat nu staan, wat betekent dat nu? Dan zijn jullie nu mee met wat het nut is van deze visualisatie en wat dit voorbeeld eigenlijk wil vertellen. Lama wil er nog eens op wijzen dat dit meestal wordt vertaald als de 9 stadia of de 9 treden of de 9 stappen, maar je mag het echt niet zien als: dit is die stap en dat is die stap. Het is echt een evolutie van ervaring. Dus het zijn 9 ervaringen die je meemaakt tijdens de ontwikkeling van je gestilde concentratie en zie het vooral vanuit die optiek, als ervaringen.

De eerste drie stadia van shinee

In realiteit, bij doorgaans iedereen die nu de shinee meditatie beoefent, kan je bijna zeker zijn dat je je op één van die eerste 3 stadia bevindt. Dat is de typische vorm van shinee die wij altijd samen beoefenen, die bevindt zich op de eerste 3 van de 9.

Dus als we gaan kijken naar iemand die echt een beginner is in meditatie, die gaat heel veel verschillende ongemakken ervaren: je lichaam zal hier beginnen te jeuken, daar voel je iets, een pijntje hier, een pijntje daar. Misschien ga je last krijgen van, precies dan, te veel speeksel in je mond, enzovoort wat moet je daar nu mee doen? Allerlei ongemakken die zich aandienen. Dat zijn de eerste ervaringen die hier worden gezet als het eerste stadium, het plaatsen van de geest.

En dan ook typisch, omdat je dan voor de eerste keer jezelf tot rust brengt en kijkt naar je eigen bewustzijn, dat je dan pas voor de eerste keer gaat vaststellen dat er van alles gebeurt hier van alles in je hoofd. Meestal gaat er dan de verkeerde conclusie getrokken van doordat ik mediteer, gebeurt er hier van alles en word ik onrustig. Ik ben nog nooit zo onrustig geweest, dat is meestal de conclusie.

Dus de hoeveelheid van onrust, de hoeveelheid van gedachten die zich aanbieden, van afleidingen die zich aandienen, die is helemaal niet anders dan ervoor. Alleen word je je er bewust van, waardoor je als ervaring het gevoel hebt dat het meer wordt. Dat is uiteindelijk alleen maar een gevoel, maar er is geen verschil met ervoor. Je wordt je er bewust van, maar het vertaalt zich dus doorgaans in het gevoel dat het toeneemt.

Als je dat stadium voorbij bent, dan ga je merken dat de meditatie beter begint te gaan. Je voelt je veel comfortabeler bij het mediteren. Je hebt niet meer zoveel last van al die ongemakken, die zijn er nog wel. Maar er is een zeker gevoel van comfort dat optreedt in je meditatie en het gevoel van het begint nu wel te lukken.

En dan, als je begint comfort te krijgen in meditatie, leer je de tegenkrachten toepassen wanneer je afgeleid wordt en wanneer er loomheid optreedt. Dan kom je in het derde stadium waarbij je daar eigenlijk goed geworden in bent, dat het je namelijk goed lukt om elke keer op te merken dat je wordt afgeleid en je het terug brengt.

Je begint die ervaring te hebben waardoor het heel goed lukt om wanneer die loomheid of onrust optreedt om daar op een gepaste manier op te reageren. En dat is een beetje zoals in het begin is het een woeste zee, dan is het een zee met grote golven en in het derde stadium is het de zee die tot rust gekomen is en nog wel beweegt, nog wel golven heeft, maar heel rustig geworden is. Dus die 3 zijn doorgaans de stadia of de ervaringen die je als beoefenaar zal tegenkomen.

VRAGEN

1. Kan een specifieke lichamelijke pijn als concentratie-object worden gebruikt?

Lama zegt hierop dat je als beginner je uiteraard lichamelijk discomfort gaat ervaren. Dat zal doorheen de beoefening moeten afnemen. Stel dat je echt een fysiek probleem hebt aan je lichaam waardoor het gewoon altijd ongemakkelijk blijft, wat kan voorvallen, dan is het belangrijk om te beseffen dat mediteren, dat doe je met je geest, met je bewustzijn, niet per sé met je lichaam.

Dus als de traditionele meditatiehouding geen optie is, dan kan je voor jezelf een andere houding of een andere manier zoeken om comfortabel te zijn zodat je wel degelijk verder met je bewustzijn kan mediteren. Dan moet je naar je lichaam luisteren en dat voor laten gaan en vooral beseffen: mediteren doe ik met mijn bewustzijn. Dus zelf als ik daarvoor een andere houding moet aannemen, dan kan ik nog altijd verder geraken in de ontwikkeling van mijn meditatie.

Dus als je het aspect van lichaam en geest vergelijkt, dan wordt er in boeddhisme duidelijk gezegd dat de geest leidend is, dat daar het zwaartepunt ligt, dat dat het belangrijkste is. En dan wordt er ook gezegd dat als je je geest meer en meer onder controle brengt, meer en meer tot rust brengt, dat dat zich ook gaat doorvertalen naar je lichaam. Dat zal een positief effect hebben op je lichaam ook.

Laten we zeggen, je moet dat natuurlijk niet aannemen omdat ik het zeg, maar laat vooral de ervaring spreken. Dus als je meer en meer daarin slaagt om in die meditatie stappen vooruit te zetten, dan zou je ook een positief effect op het lichaam moeten gaan vaststellen.

Lama zegt dat je natuurlijk altijd op je eigen ervaring moet voortgaan en het niet moet aannemen gewoon omdat hij het hier zit te zeggen. En als we naar de historische Boeddha zelf kijken, die heeft dat ook heel duidelijk gezegd: je moet niks aannemen omdat ik het als de Boeddha het hier nu poneer. Je moet het zelf, voor jezelf uittesten en als jouw ervaring bevestigt dat wat ik gezegd heb klopt, en je neemt het dan aan; dan is het OK, als je echter vaststelt dat het voor mij totaal niet werkt, dan laat je het.

Dus je neemt aan wat voor jou werkt; werkt het niet, dan hoef je het niet aan te nemen. De boeddha heeft dat ook aangevoeld, met een voorbeeld om dat te illustreren: als jullie naar een juwelenwinkel gaan en je wilt een gouden object kopen en als de winkelier beweert dat het allemaal echt goud is dan ga je dat waarschijnlijk ook niet blindelings aannemen; dat alles wat daar ligt per sé echt goud is.

Je gaat daar bewijs van willen zien. Traditioneel wordt gezegd dat je er op bepaalde manieren kunt op bijten, dat er dus technieken zijn om te controleren of dit echt goud is of dit geen goud is. Maar het komt erop neer dat je gaat zorgen, in deze tijd, of er de nodige certificaten zijn; is er voldoende bewijs dat jij kan aannemen van ja dit is echt goud, dan pas ga je het gaan kopen.

Als je twijfel hebt en je denkt van dat ziet er hier een louche verkoper uit, dan ga je het niet kopen. Net zoals wanneer je goud gaat kopen, met zekerheid gaat vaststellen of het echt goud is, zo moet je ook naar mijn onderricht kijken heeft de Boeddha meegegeven.

En de boeddha voegde er ook volgende aan toe. Het heeft geen zin om naar mij als de boeddha te komen en te zeggen: ik heb dit probleem, ik heb dat probleem, beste Boeddha, zegen mij om al mijn problemen te laten verdwijnen. Hij zei: zo werkt het niet, ik heb via de beoefening deze realisaties bekomen die ik nu met jullie deel en ik deel die door uit te leggen welke stappen je kan nemen om daar te komen.

Het is aan jou om zelf die stappen te zetten, zelf die ervaringen vast te stellen, en zelf tot de conclusie te komen dat het klopt en het pad te bewandelen. Ik kan niet noch door een handoplegging, noch door water, de negativiteit van jou afwassen. Je moet zelf het pad bewandelen en zelf de nodige stappen nemen.

2. De groep die hier zit heeft met zijn allen een bepaalde leeftijd. Is meditatie gebonden aan onze eigen evolutie als mens en zijn er meditaties die we met kinderen of met jongeren kunnen doen?

Het is effectief zo dat iedereen zijn eigen pad in het leven heeft; wanneer hij klaar is om bepaalde beoefeningen wel of nog niet te doen. Maar finaal is het niet zo van vanaf die leeftijd is het dit en vanaf die leeftijd is het dat. Het is volledig afhankelijk van iedereen zijn eigen capaciteit en wat hij heeft meegebracht van vorige levens enzovoort, wanneer je op bepaalde leeftijd wel of niet klaar bent om bepaalde beoefeningen te doen.

Wat belangrijk is, is dat het van binnenuit jezelf moet komen. Je moet zelf duidelijk voelen van ik wil graag leren mediteren en ik heb er het enthousiasme voor, ik heb er de neiging voor om het te gaan doen. Je moet nooit iemand gaan forceren die duidelijk aangeeft dat hij er helemaal niet klaar voor is of geen interesse voor heeft. Dat is 1.

Het tweede is dat er wel degelijk dharma onderricht wordt gegeven aan kinderen van kleins af aan, maar dat begint normaal met het aanleren van bijvoorbeeld, de 10 heilzame daden en de 10 onheilzame daden; dat is eigenlijk een soort standaard ethiek van wat goed is en wat slecht is.

Dat zijn de typische dingen waarmee je begint met kindjes, namelijk ze aan te leren wat zijn goede dingen om te doen, wat zijn de dingen die je beter niet doet en vooral ze op zo'n manier groot brengen dat ze een goed hart ontwikkelen. Dat is de essentie wanneer ze klein zijn.

En effectief, in het begin, zal de olifant nog net iets te wild zijn om al te beginnen mediteren, maar ook daar kunnen er effectief kinderen zijn die kunnen mediteren. We starten niet op punt nul wanneer we geboren zijn, er kan een kind bij zijn dat perfect capabel is om te mediteren door voorgaande ervaringen.

Dus altijd op persoonlijk niveau kijken, maar standaard gaan ze bij kinderen vooral aandacht geven aan wat juist is en wat niet juist is, aan die 10 heilzame daden en aan het vermijden van die 10 onheilzame daden en het stellen van die 10 heilzame daden, een goed hart ontwikkelen, enzovoort.

Om een formele beoefening zoals meditatie op te starten, wordt er gezegd dat er 2 dingen nodig zijn. In het Tibetaans is dat depa ameugu, wat wil zeggen, het 1 is vertrouwen dat de beoefening effectief tot resultaat zal leiden en het andere is inclinatie, dus het echt vanuit jezelf zeggen van ik wil dat graag doen.

Als die 2 niet aanwezig zijn, dan heeft het geen zin om iemand te forceren om te beginnen met mediteren. Ze moeten vertrouwen hebben dat het effectief nuttig is om het te doen en zelf de inclinatie hebben om het te willen doen.

En hoe kom je daartoe? Lama zegt, jullie zijn hier vandaag aanwezig, er heeft niemand jullie verplicht om hier aanwezig te zijn. Je bent welwillend naar de les gekomen. Dus dat wil zeggen dat er een soort interesse was van dat is misschien wel interessant, dus dat je er een positief gevoel bij had en je er wel meer over wou leren.

En zo start het. Je wil er meer over leren, je hoort er zaken over en dan ga je er zelf over nadenken van ik heb dit en dit gehoord. Dat vond ik wel positief, dat vind ik intrigerend en dan stilletjes aan kan je daardoor misschien overtuigd geraken van dat er wel voordelen zijn aan meditatie die je wel belangrijk vindt en daardoor ontstaan die 2 dingen, dat je dus effectief daardoor stilletjes aan vertrouwen ontwikkelt de formele beoefening, of meditatie, iets positief kan betekenen voor jou en je eigenlijk wel zin hebt om dat te beginnen doen.

En als die dan aanwezig zijn, dat is dan het begin, het vlammetje, dat tzundru noemt in het Tibetaans, wat wil zeggen die enthousiaste volharding om er dus niet alleen aan te beginnen, maar ook om ermee voort te gaan.

Eigenlijk wordt daar dat vlammetje aangestoken van die enthousiaste volharding en als we dan kijken naar de definitie van enthousiaste volharding, dan wil dat zeggen dat je je verheugt in het doen van heilzame daden.

Zo wordt dat eigenlijk als definitie meegegeven, in dit geval dat je je verheugt in het mediteren, dus dat je niet denkt van, ah nee, ik moet weer op dat kussen gaan zitten, maar dat je blij bent van, ik heb daar vertrouwen in, ik wil dat graag doen, ik weet dat er bepaalde moeilijkheden mee zijn die ik daarmee ga tegenkomen, maar ik ken de voordelen, ik zie daar het nut van in, dus ik kan mij positief opladen, en ik kan mij verheugen in het doen van die beoefening.

Dus als al die aspecten aanwezig zijn, dan is het duidelijk dat je er klaar voor bent om de beoefening te starten en verder te zetten.

Als we kijken naar de opleiding, zegt lama, ik zelf ben van kleins af aan, dat is mijn levenservaring, ik ben vanaf heel kleine jonge leeftijd, ik denk vanaf 6 jaar, in een klooster begonnen.

En daar doorlopen de kinderen eigenlijk, in het Tibetaans zeggen ze wielen of Corlo, een soort cyclus van 3 stadia die ze doorlopen. En het eerste is, noem het leki-corlo, wat wil zeggen de cyclus van het werken.

Dan zijn er gewoon allerlei dingen die je moet leren; leren schrijven enzo, maar ook allerlei fysieke activiteiten die moeten gebeuren in het klooster, zoals thee maken, bepaalde rituelen helpen ondersteunen.

Dus vooral actief meedoen aan een aantal dingen; via doen dingen leren. Dan begint de cyclus van Teusam, zeggen ze dan, dat wil zeggen van luisteren en contempleren, dat is echt de dharma onderricht leren, alles in detail bestuderen, erover nadenken, erop mediteren.

Dat zijn een heel aantal jaren dat ze dan volledig dharma onderricht krijgen en stapsgewijs daarin groeien en opbouwen. Dan volgt de laatste cyclus en dat is dan de cyclus assamting, dus dat wil zeggen de cyclus van meditatieve concentratie.

Dat is dan traditioneel dat ze 3 jaren, 3 maanden en 3 dagen in retraite gaan; in stilte retraite waarbij ze dan 3 jaar, 3 maanden, en 3 dagen een volledige retraite cyclus doorlopen, waardoor ze dan echt het volledig verinnerlijken en helemaal zichzelf maken.

3. Als we die negen stadia doorlopen is er pas op het einde sprake van lakton. Wil dit dan in feite zeggen dat het weinig zin heeft, want wij zitten allemaal in 1, 2 of misschien 3 qua ervaringen; heeft het dan zin om lakton te introduceren voor ons, vermits wij toch maar beginnelingen zijn en er pas sprake is helemaal op het einde van lakton?

Zoals de tekening het illustreert, ga je helemaal tot aan het negende stadium en het klopt dat onze ervaringen om en bij de eerste ervaringen zitten. Het is een feit dat je tot dat negende stadium moet gaan van het volledig gelijkmatig verwijlen voordat lakton gebeurt; dat is de traditionele benadering.

Je zou dus kunnen zeggen, zoals jij het poneerde, dat het dan het weinig zin heeft om lakton te doen. Maar lama zegt tegelijkertijd als je simultaan lakton beoefent, ga je de echte resultaten kunnen bereiken die je met lakton kan bereiken.

Als je nog niet de volledige voleindiging van shinee hebt bereikt, dan is het ook waar dat je nog niet de volledige resultaten gaat kunnen bereiken die je ermee kan bereiken. Maar je bent wel al aan het trainen in die gedachtengang, in die redeneringen, dus je bent al ervaring aan het opbouwen, maar die gaat effectief pas haar volledige vrucht kunnen kennen als dit helemaal doorlopen is.

Als je effectief helemaal erdoor geraakt, door die 9 stadia, en dus helemaal geraakt aan het gelijkmatig verwijlen of fixeren, dan heb je resultaten zoals je kon zien bij Milarepa bijvoorbeeld, de grote yogi uit Tibet.

En Milarepa heeft dat zelf in zijn geschriften en zijn gezangen ook meegegeven, dat hij namelijk effectief de vruchten die beschreven worden, dat hij die ervaarde, maar dat hij daar bovenop ook ervaarde dat eens je daar bent, bij dat gelijkmatig verwijlen, dat je daar dan effectief ook voor altijd bent.

Dus, per definitie, hij heeft ook gezegd wanneer ik mijn lichaam was, ben ik in meditatie, wanneer ik aan het eten ben, ben ik in meditatie, wanneer ik aan het slapen ben, ben ik in meditatie.

Dat is het effect dat wij nu niet ervaren. Wij doen onze oefening, maar als we dan aan het eten zijn, dan zijn we niet meer aan het mediteren. Dat is dus een volledige andere ervaring van alles wat je doet als je echt dat negende stadium hebt bereikt.

zondag 17 mei 2026

Shinee 9 - gelijkmatig verwijlen, vervolg 2

Dan zien we, de resultaten zijn bereikt, ze gaan dus die regenbogen op. Maar dan zien we in ene keer dat de beoefenaar, of de monnik in dit geval, die op die olifant zit in de andere richting begint terug te komen. Die komt terug naar beneden, maar er is iets veranderd: hij heeft plotseling in zijn hand een zwaard vast. Dat is het zwaard van de wijsheid. Dat symboliseert de wijsheid. Waarom?

We hebben natuurlijk die gestilde concentratie, maar die is geen doel op zich. We ontwikkelen dat om verder te kunnen gaan op het pad dat leidt naar de verlichting, van het volledige ontwaakte boeddha-schap. En er is een vervolgbeoefening die in het Tibetaanse lakton wordt genoemd, of de meditatie van het dieper inzicht.

Dus het hele doel van het ontwikkelen van die gestilde concentratie was om die te kunnen inzetten in de vervolgstap in de meditatie van het dieper inzicht. En dus het zwaard staat voor de wijsheid die de zelfloosheid realiseert, er wordt ook soms naar verwezen als de leegte.

En dan zien we dat er ook op die plek een vuur brandt en dat is het vuur van de wijsheid dat daar ontstoken wordt. Dan zien we dat die olifanten, bovenaan, dat ze rijden op regenbooglicht. We zien dat ook komen vanuit de beoefenaar zelf: een vijfkleurig licht.

En dat vijfkleurig licht staat voor 5 zaken die we op dat moment overwonnen hebben. Wat zijn dan die verschillende soorten zaken die we overwonnen hebben of achter ons hebben gelaten? De eerste daarvan is dat we de karmische indrukken van de verstorende emoties achter ons hebben gelaten.

Opnieuw, dat zwaard, dat we net vermeld hebben, het wijsheidzwaard, is ook een heel scherp zwaard. En die scherpte van dat zwaard symboliseert eigenlijk het feit dat we die karmische indrukken of die karmische effecten van verstorende emoties zoals woede, afkeer, jaloersheid en zo verder, dat we die volledig hebben achtergelaten, volledig hebben los gesneden.

De gestilde concentratie is dus bereikt, en die wordt gecombineerd met meditatie van dieper inzicht. De wijsheid die de zelfloosheid realiseert wordt ontwikkeld en die wordt gesymboliseerd door het wijsheidzwaard. Het wijsheidzwaard dat scherp is staat voor het feit dat we dan al de karmische indrukken van de verstorende emoties hebben losgesneden, dat we daar vrij van zijn.

Als dat allemaal gebeurd is, dan heb je de bevrijding van het cyclische bestaan bereikt. Dan ben je uit Samsara, dan ga je niet meer moeten terugvallen, ga je niet meer hergeboren worden in die cyclus van wedergeboorte voort gedreven door karma en verstorende indrukken.

Zijn we er dan, zegt Lama? Nee, dan zijn we er eigenlijk nog niet.

Je hebt de bevrijding bereikt, zoals dat genoemd wordt, maar je hebt nog niet het volmaakte volledige boeddhaschap bereikt. Waarom niet? Er zijn nog andere karmische indrukken die niet van verstoorde emoties zijn, maar karmische indrukken, dat wordt dan letterlijk genoemd, de karmische indrukken die de alwetendheid in de weg staan. Dat zijn specifieke indrukken die door de verdere ontwikkeling en verfijning en meer subtiel maken van die wijsheid pas opgeheven kunnen worden.

Als we spreken over het bereiken van de bevrijding of het bereiken van het volledige volmaakte boeddhaschap, dan hebben we het over de 2 eindstadia van wat ook gekend is als het Hinayana en het Mahayana. Als je het Hinayana beoefent of “het kleine voertuig”, dan kan je op dat moment zeggen: ik ben vrij, gedaan. Je kan je geluk ervaren. Het is voor mij afgelopen.

Uiteindelijk gaat de Boeddha je komen wakker schudden en zeggen: het is nog niet gedaan, je moet nog verder.

Maar het verschil is dat je op dat moment eigenlijk omdraait en zegt van: oké, ik ben nu vrij van het cyclische bestaan, maar al die anderen zitten hier nog. Dat zijn allemaal mensen en andere voelende wezens die ik graag zie. Uiteraard wil ik die ook helpen om vrij te worden van diezelfde situatie waar zij in verzeild zijn geraakt.

En dat is dan de motivatie die ertoe leidt dat je zegt van: alleen maar de karmische indrukken van mijn verstoorde emoties overwinnen, is niet voldoende. Ik wil ook al die subtiele indrukken die er nog zijn, die nog verder weggepoetst moeten worden, volledig weggezuiverd moeten worden, om de alwetendheid te ontwikkelen, om het volledige boeddhaschap te ontwikkelen. Ik ga daar werk van maken en ik ga verder op het pad.

Wat hier beschreven wordt; de ontwikkeling van gestilde concentratie, is ook niet uniek aan het boeddhisme. Ook in het hindoeïsme bijvoorbeeld, als gesteld, hebben we een gelijksoortige beoefening. Die noemt dan niet Shinee, maar wordt Shamatha genoemd en die gaat eigenlijk ook tot het resultaat leiden dat je volledige gestilde concentratie kan ontwikkelen, dat je volledig de karmische indrukken van verstorende emoties kan wegwerken.

Maar er is een verschil, omdat die niet gepaard gaat met mededogen, je gaat hier niet verder op het pad, maar dan ga je eigenlijk in dat huisje met die 3 verdiepingen een verdieping naar boven gaan. Dus je gaat terechtkomen in een andere sfeer van bestaan, in de vormsfeer of in de vormloze sfeer. En voor hen is dat een einddoel dat zij nastreven en blij zijn om er in terecht te komen.

In het boeddhisme zeggen we dat die 3 sferen, alle 3, in het cyclische bestaan zitten. Dat is eigenlijk geen eindstation waarin je wil terechtkomen, want dan zit je daar wel maar dan ben je nog altijd niet volledig vrij.

Dus hetgeen dat typisch is voor het boeddhisme, is het feit dat er heel duidelijk wordt gezegd: je hebt enerzijds de leegte die je kan realiseren of die zelfloosheid die je kan realiseren, maar tegelijkertijd heb je dat andere aspect nodig en dat is de ontwikkeling van mededogen, groot mededogen, Bodhicitta en zo verder, en die moeten hand in hand gaan.

Als je alleen maar de meditatie beoefent en vergeet om jouw aspect van mededogen te gaan ontwikkelen en kan je effectief een realisatie van de leegte krijgen. Wat gebeurt er dan? Dan ga je niet verder op het pad dat leidt naar het boeddhaschap, maar dan ga je eigenlijk naar de vorm- en de vormloze sfeer.

En dat is het verschil tussen andere benaderingen en de benaderingen van het boeddhisme. Als we echt willen zeggen wat de voornaamste taak is van een boeddhist, dan is dat eigenlijk de ontwikkeling van het goede hart. Dat is de essentie.

zondag 10 mei 2026

Shinee 9 - gelijkmatig verwijlen, vervolg

Het resultaat, dat je gestilde concentratie hebt bereikt, dat je dus de shinee-concentratie volledig hebt ontwikkeld, dat wordt in het Tibetaans Shin jang genoemd, wat eigenlijk wil zeggen flexibiliteit van lichaam en van geest. Uiteraard ga je met meditatie vooral je geest trainen en kom je eigenlijk in een situatie terecht waarbij je bewustzijn, zoals daarnet gezegd, kan inzetten voor wat je ook maar wil, maar dat gaat gepaard met een soort van een gelukservaring, die permanent aanwezig is. Dat wordt in het Engels soms vertaald als bliss, maar een soort gelukservaring waarbij je je perfect goed voelt in jezelf. Je hebt echt een gevoel van tevredenheid dat permanent en altijd aanwezig blijft vanaf dat moment.

En doordat je in je geest, in je bewustzijn, je zo goed op je gemak voelt, heeft dat een direct effect op je lichaam. Die flexibiliteit gaat zich dan natuurlijk ook doorvertalen naar je lichaam. Dus ook je lichaam wordt volledig flexibel, om het zo te noemen; volledig inzetbaar. Als je dus effectief die 7 uur gaat zitten, dat gaat dit niet meer gepaard met een pijntje hier en een pijntje daar. Dat lichaam is volledig inzetbaar en volledig flexibel, als we het zo noemen.

Die flexibiliteit van lichaam en geest wordt enerzijds gesymboliseerd, wat de geest betreft, door het feit dat de beoefenaar in die lotus-houding bovenop die olifant zit, wat dus staat voor de flexibiliteit van geest. Daarnaast zie je de beoefenaar ook vliegen in de lucht, wat eigenlijk het symbool is van die flexibiliteit die zich van nature ook doorvertaalt doorheen je lichaam. Samen symboliseren ze dus het resultaat van de beoefening.

Een deel van het gevolg van die flexibiliteit van lichaam en geest is iets dat jullie, eens het zover is, zelf door de ervaring en geloof erin zullen ontwikkelen doordat je het effectief zelf meemaakt, en waarschijnlijk op dit moment niet zullen aannemen; maar bij die flexibiliteit van geest zitten er een aantal positieve gevolgen zullen we het noemen, dat je effectief in de lucht kan vliegen. Er zijn verhalen uit het verleden, van Milarepa en anderen, die door de lucht kan vliegen. Je lichaam wordt zo licht dat het effectief zo licht is dat je de zwaartekracht kan omkeren en door de lucht kan vliegen.

Voor degenen die pelgrimstochten hebben gedaan naar India; daar zie je op sommige plekken dat een grote beoefenaar een afdruk heeft gemaakt in de grond. Dus je kan effectief de realiteit beïnvloeden en een afdruk maken in de grond. En je kan op water wandelen, je kan op water lopen.

Lama begrijpt helemaal dat jullie daar geen geloof aan hechten, dat dit een effect is van het ontwikkelen van volledige gestilde concentratie. In onze tijd nu gebeurt het ook bijna niet meer dat iemand helemaal tot op het einde van die negen stadia geraakt. Maar er zijn wel degelijk verhalen uit het verleden die gedocumenteerd staan waarbij die effecten wel degelijk gezien zijn.

Bijvoorbeeld, in Tibet had je een hele grote yogi, Milarepa, die effectief volledig gestilde concentratie heeft bereikt door zijn beoefening en die kon vliegen. Meestal worden die niet ten toon gespreid, maar er zijn bijvoorbeeld getuigenis-verklaringen die in de geschiedenisboeken van Tibet tot nu zijn gekomen, waarbij landbouwers die op hun land aan het werken waren plotseling een yogi door de lucht, Milarepa, hebben zien vliegen.

Het gaat dus niet alleen over geschriften waarbij Milarepa geprezen wordt, er zijn effectief ook oog getuigenissen die gedocumenteerd hebben dat ze dat effectief hebben zien gebeuren. Lama zegt dat het wel degelijk waar is dat die positieve effecten op het einde van de beoefening er zijn.

Ook ten tijde van de Boeddha zelf, bij de naaste leerlingen van de Boeddha, hebben velen daar het niveau, van wat men noemt Arahant, bereikt. Dat wil zeggen dat ze voorbij het cyclische bestaan zijn, niet meer moesten herboren worden in samsara, en daar zijn dus ook verklaringen en ooggetuigenissen van, dat sommige van die leerlingen effectief ook die kwaliteiten ontwikkeld hadden en door de lucht vlogen.

Maar uiteraard zegt de Lama zijn dat allemaal verhalen van lang geleden, dus hij begrijpt volledig dat jullie zeggen van: ik heb het nooit met mijn eigen ogen gezien, nooit zelf ervaren, dus ik heb er op dit moment geen vertrouwen in en dat is best OK. Maar weet dat Lama van zijn kant er wel vanuit gaat dat het wel degelijk zo is. Het is ook een feit zegt Lama dat het ondertussen, heel specifiek, 2553 jaar geleden is dat de Boeddha de verlichting heeft bereikt. En ja, dat zijn natuurlijk verhalen van lang geleden, wanneer die resultaten nog bereikt werden.

donderdag 30 april 2026

Shinee 8 en 9 - Eénputigheid en gelijkmatig verwijlen

8. Eénpuntigheid tot stand brengen

Dan hebben we het achtste stadium. Dat noemt éénpuntigheid tot stand brengen of de éénpuntige concentratie tot stand gebracht. Wat wil zeggen dat op dat moment is er helemaal, ook niet meer subtiel, geen loomheid meer en geen onrust. Je kan volledig geconcentreerd blijven op je object, eenmaal je erop gefixeerd bent geraakt. Daar kan je er moeiteloos bij blijven en moeiteloos je meditatie verder zetten.

De olifant is volledig wit

Dus de olifant is ook volledig wit. Er is geen zwart meer aan de olifant. Hij is helemaal wit geworden. Wat je ook opmerkt bij dat stadium is dat de beoefenaar niet langer een leiband vast heeft. De olifant is weer gewoon los; die wandelt vanzelf achter de beoefenaar aan. Hij heeft ook geen zweepje of haak meer want de twee remedies die je gebruikt tijdens de beoefening; herinnering en oplettendheid; zijn remedies die je gebruikt wanneer er onrust of loomheid optreedt om je terug te brengen naar je meditatie. Maar op dit moment is er geen onrust en geen loomheid meer. Als je beslist om te mediteren en te concentreren, dan volgt je geest; je bewustzijn volgt je gewoon in jouw intentie, in jouw doel. Er is dus geen nood meer aan die remedies, dus die objecten zijn dan ook verdwenen uit de handen van de beoefenaar.

Subtiele twijfel

Dan kan je je afvragen van ja, de olifant is nu helemaal wit, er is dus geen afleiding meer, er is geen loomheid meer, er zijn dus ook geen remedies meer nodig, waarom is er dan nog een achtste stadium versus een negende, want dat is er eigenlijk toch nog? Dat is het feit om op dat moment begint dat net te komen; je bent in dat stadium gekomen en dan blijft er toch nog een subtiele twijfel over van: zou onrust zich nog kunnen aandienen? Zou loomheid nog kunnen komen? Dus er is een zeer lichte twijfel bij jezelf als beoefenaar dat die zich nog zouden kunnen aandienen. We zeggen wel het is uitgesloten, het gaat niet meer gebeuren, het is overwonnen, het is gedaan maar je hebt nog die lichte twijfel van zou het toch niet kunnen? Gaat dat nu effectief zo blijven?

9. Het gelijkmatig verwijlen

Dan komen we aan het negende stadium; het gelijkmatig verwijlen of het gelijkmatig fixeren. En op dat moment is meditatie volledig moeiteloos geworden. De geest is helemaal vrij van obstakels en we kunnen onze geest inzetten voor wat wij zelf willen. Dus als je dan beslist: ik ga 4 uur mediteren, dan ga je zitten en dan ga je zonder enige moeite 4 uur non-stop mediteren. Zeg je ik ga 5 uur mediteren, dan ga je 5 uur mediteren; ik ga 7 uur mediteren, dan ga je 7 uur mediteren; er is geen enkel obstakel meer. Je kan perfect zoveel als je wilt blijvend mediteren, er is geen afleiding meer, geen onrust meer; gewoon volle concentratie.

Volledige controle

Dus het verschil tussen het begin- en het eindpunt is: in het begin heb je geen controle over je geest of je bent niet de baas; bij het 7 eindpunt of negende stadium zeggen ze in het Tibetaans Rang wang wat letterlijk wil zeggen: “ik in controle”, als we het proberen etymologisch te vertalen. Dat wil zeggen: in het begin heb je geen controle, maar op dit moment doet je bewustzijn, je geest, alles wat je wilt, je hebt de volledige controle bekomen op het einde van het pad.

Symboliek van de olifant

Dan zie je op de regenboog een olifant waar de beoefenaar in meditatiehouding bovenop zit. En dat symboliseert dat je de 9 stadia volledig tot een voleindiging hebt gebracht. Je hebt effectief die volledige controle over je bewustzijn, je gaat je meditatie kunnen gebruiken voor je verdere transformatie in de manier waarop jij dat op dat moment wil. Er wordt hier ook bewust voor gekozen, namelijk om de beoefenaar in meditatiehouding uit te beelden; hij zit daar in lotus-houding bovenop de olifant. Om nog eens extra te benadrukken: dit is volledig moeiteloos; als je dus beslist op dit moment: ik wil op die of die kwaliteit gaan mediteren en daarop gaan concentreren, dan gaat dat volledig moeiteloos. Dus hij zit niet als een ruiter op een paard, die in rijhouding zit, want als je in rijhouding zit, dan ga je effectief het paard aanmanen door je benen tegen de zijkant te bewegen en zo verder, om in een bepaalde richting te gaan. Dus het feit dat hij gewoon in die lotushouding zit, is om dat extra te symboliseren, namelijk dat het volledig moeiteloos is. Hij moet niet zeggen: nu gaan we naar daar; gewoon al het feit van ‘we gaan dat doen’ dan gebeurt het vanzelf, moeiteloos.

maandag 20 april 2026

Shinee 6 & 7 (diepgaand) tot rust brengen van de geest

6. Het tot rust brengen van de geest

Dan gaan we naar het zesde van de 9 stadia of 9 ervaringen, en dat noemt in het Tibetaans Shiwar jepa of in het Nederlands het tot rust brengen van de geest. En wat is er veranderd in het zesde stadium? Het konijntje is helemaal verdwenen. Dat wil zeggen, dat op dit moment loomheid geen onderdeel meer is van de meditatie. Je kan van nature helder blijven in je meditatie. Dat aspect van die heldere aanwezigheid is duidelijk aanwezig en er is geen sprake meer van loomheid, ook niet van de subtielste vorm van loomheid.

Dat aapje hangt er nog wel aan, en die is bijna volledig wit. Die heeft nog een klein beetje zwart aan zijn pootjes, wat wil zeggen dat er nog altijd een heel subtiele vorm van onrust zich kan aandienen in dit stadium.

7. Het diepgaand tot rust brengen

Dan gaan we naar het zevende stadium. In het Nederlands noemen we dat het diepgaand tot rust brengen; het wordt ook soms vertaald als het volkomen pacificeren. Dat wil zeggen, dat op dit moment van de beoefening we niet meer afgeleid kunnen worden. We ervaren ook niet meer dat we loom of moe worden. We kunnen gewoon verder in onze beoefening.

Er zijn wel nog subtiele zaken nodig: we hebben nog een beetje enthousiaste volharding nodig om verder te zetten. Maar op zich gaat het al heel goed in onze beoefening: geen loomheid meer, geen afleiding meer, alleen heel heel subtiel. Je ziet ook dat die tekening net iets anders is dan de andere. De olifant is hier aan het wandelen en het aapje zit van onder, aan de voeten van de beoefenaar, en dat wil zeggen dat er alleen nog maar een hele, hele subtiele vorm van onrust mogelijk is.

En dat wordt eigenlijk op die manier weergegeven, wat wil zeggen: het konijntje is helemaal weg en het aapje wandelt niet meer mee in de tred met de ander. Dus die is niet altijd aanwezig, maar die komt zo af en toe nog eens aan het kleed trekken van de monnik in de zin van: ik ben hier nog, ik ben nog niet helemaal weg. Daarvoor zit hij dan op die plek op de tekening, dus om aan te geven dat er alleen nog heel subtiel een beetje onrust is af en toe.

woensdag 1 april 2026

Shinee 4 & 5 - Het diepgaand plaatsen en temmen van de geest

4 & 5. Het diepgaand plaatsen en temmen van de geest

Overgang naar het vierde en vijfde stadium

Als we verder gaan, dan hebben we het vierde en het vijfde stadium. Het vierde noemt het diepgaand plaatsen en het vijfde noemt het temmen van de geest of het bedwingen van de geest. Dat zie je eigenlijk gebeuren in die volgende bocht : wat zie je daar veranderen? In het stadium ervoor, wandelt de beoefenaar nog achter de olifant en het aapje en ze kijken beiden duidelijk naar de beoefenaar. Met andere woorden : er is contact met de geest en de afleidingen. Ze werden al steeds witter maar bij de volgende stap worden ze nog witter.

De beoefenaar neemt de leiding

Wat is er intussen gebeurd? De beoefenaar staat plots niet meer achter de olifant en het aapje, maar ervoor. Dus de olifant en het aapje gaan de beoefenaar nu gewillig volgen. Hier is echt een kaap genomen, want we worden niet meer voortgetrokken door afleidingen en de bewegingen in onze geest. Die volgen ons nu en dus hebben we controle verkregen over onze geest.

De leiband en het vanzelf volgen van het bewustzijn

Wat je hier ook ziet gebeuren : in het begin liepen alle figuren los van elkaar, zowel het aapje als de olifant. Dan kwam de leiband aan de olifant. Nu zie je ook dat waar de beoefenaar voorop loopt, de leiband van de olifant licht gebogen hangt, die is niet langer meer strak gespannen. Dat wil zeggen dat het bewustzijn vanzelf volgt als de beoefenaar zegt: we gaan deze richting uit. De olifant volgt dus met gemak.

De figuren dichter bij elkaar

Het aapje heeft nu ook de staart van de olifant vast en het konijntje zit netjes op zijn rug. Ze zijn allen half wit geworden en ze zitten allemaal vrij dicht bij elkaar. Dat symboliseert dat de onrust voor de helft is afgenomen.

Grove en subtiele onrust

En als er wordt gesproken over de onrust, dan wordt er een onderscheid gemaakt tussen een ruwe of grove vorm van onrust en een subtiele vorm van onrust. Er worden dus 2 vormen van onrust onderscheiden. Op dat moment heb je de grove vorm van onrust definitief achter je gelaten; er blijft alleen nog maar een subtiele vorm van onrust over. En het feit dat ze allen half gekleurd zijn, symboliseert dit stadium, waarbij die grove onrust volledig uit je meditatie is verdwenen. Er is nog wel een beetje onrust, maar dat is heel subtiel geworden. En ook het konijn zit in de helft. Er is alleen nog maar een zeer subtiele vorm van loomheid die nog overblijft.

Het plezier in de beoefening

Op dat moment begint de meditatie dus echt goed te lopen. Dan heb je het gevoel van ‘ik kan mediteren, dat doet mij deugd aan, dat doet mij goed, het lukt heel goed’. Het verheugen in je beoefening gaat op dit moment echt omhoog; je gaat er blij om zijn dat het nu echt lukt.

Het mogelijke gevaar van tevredenheid

Tegelijkertijd, zegt Lama, en dat is de reden waarom er een boom naast getekend staat met een aapje in, kan dat ook een gevaar vormen. Het feit dat je dan zegt: ‘ah, nu lukt het, ik ben volledig tevreden’, kan ook een nadeel zijn.

Het plukken van de vruchten

Je denkt: ik pluk letterlijk de vruchten van mijn beoefening, dat is waar dat aapje voor staat : het plukt de vruchten uit de boom. Dus je haalt er dus bepaalde voordelen uit. Je bent geconcentreerder, je voelt je gelukkiger en nog allerlei zaken. Maar dan kan je in een soort gevaar terechtkomt om te denken van: ik pluk de vruchten van mijn beoefening, dit is voldoende, ik ben hier blij mee, ik ben tevreden, het lukt allemaal goed, en ça va. Dat is een gevaar, zegt Lama. Als je ervaart dat het goed gaat en je daar tevredenheid in vindt en denkt dat het voldoende is, zou je de neiging kunnen hebben om het daar dan effectief bij te gaan laten. En te denken : ik ben er. Ik heb het einde van het pad bereikt. Dus je moet op dat moment, ondanks dat je de vruchten kan plukken, dit ook zien als een soort afleiding of mogelijk obstakel, mocht je denken dat het hier stopt. Maar het pad loopt nog verder.

Verder blijven gaan op het pad

Lama zegt dat is één betekenis, dat er zich een afleiding presenteert. Maar tegelijkertijd moet je ook weten dat als je gewoon verder blijft beoefenen, ondanks dat je best tevreden mag zijn van de oefening en tevreden mag zijn van de resultaten die er zijn, dat je dan automatisch de andere stadia gaat doorlopen. Dus dat is ook wat je hier kan zien: als je het pad gewoon blijft volgen, dan zal de beoefening verder gaan. Het is niet dat je het pad af geraakt als je geniet, maar je moet dan gewoon beseffen dat het mogelijk een obstakel kan zijn.

woensdag 25 maart 2026

Shinee 3 - Het herhaaldelijk plaatsen van de geest

3. Het herhaaldelijk plaatsen van de geest

Dan komen we aan het derde van de 9 stadia en dat noemt het herhaaldelijk plaatsen van de geest of in het Tibetaans Lente jokpa. En dan zien we in de tekening een aantal verschillen verschijnen: het hoofd van zowel het aapje als de olifant zijn wit geworden en ze zijn veel dichter. Die olifant hangt nu aan die leiband, die is er niet meer los van. En ze kijken ook naar de beoefenaar. Dat wil zeggen dat er hier echt wel een stap verder is gezet. Er is nog altijd die afleiding en die onrust, maar je merkt dat veel sneller op en je gaat altijd veel sneller in staat zijn om je terug naar je concentratie-object te brengen, dus je geest elke keer vlot opnieuw te plaatsen. Daardoor noemt dat stadium ook het stadium van het herhaaldelijk plaatsen van de geest.

Het sneller opmerken van afleiding

In het begin kan je afgeleid zijn en dan heb je pas na een hele tijd door van: oei, ik was afgeleid. Dat heb je het nu veel sneller door: je merkt het op en je plaatst elke keer terug opnieuw. En dat gaat vrij vlot om dat op te merken en je geest elke keer terug te brengen.

Symboliek van het terugkijken van de olifant

Het feit dat die olifant terugkijkt naar de beoefenaar symboliseert exact het feit dat je op het moment dat je afgeleid wordt, je het altijd meteen door hebt. Dus je merkt op dat moment van: ha, ik word afgeleid, dus ik ga nu de herinnering toepassen; de herinnering dat ik mij terug moet brengen op mijn concentratie-object. Dus het feit dat de olifant terugkijkt, symboliseert exact dat.

De betekenis van de leiband

En het feit dat de olifant nu aan de leiband hangt betekent dat, elke keer als die olifant probeert weg te gaan, als die aan de leiband hangt, je het dan voelt als beoefenaar. Er wordt dus getrokken aan de leiband, wat symboliseert dat je de oplettendheid echt hebt geactualiseerd. Die oplettendheid is nu echt aanwezig. Je merkt het nu elke keer op dat die olifant naar ergens toe probeert te gaan en je hebt er nu controle over. Het feit dat je dat onder controle hebt wordt gesymboliseerd door die connectie, door die leiband die nu echt verbonden is met de olifant.

De verschijning van het konijntje

En dan zie je plotseling een nieuwe figuur in het verhaal verschijnen: er zit een konijntje op de rug van die olifant. Als je goed kijkt, zie je er een klein konijntje zitten. Zijn lijfje is nog helemaal zwart en zijn hoofdje is al wit. En waarom komt er in 1 keer een konijntje op de proppen?

Betekenis van het konijntje

We hebben daarnet gezegd dat het aapje staat voor de onrust die je ervaart tijdens de meditaties. In die eerste 2 fasen heb je eindelijk nog geen last van loomheid, je kan niet in slaap vallen, want er is zoveel onrust nog in je bewustzijn dat het aapje heel de show voor hem neemt. Maar dan, omdat je verder bent in je meditatie; je slaagt er effectief in om herinnering en oplettendheid goed toe te passen, dus je gaat er ook in slagen om al mooie tijden echt geconcentreerd te blijven en echt in meditatie te vertoeven en echt een meditatie-ervaring te gaan ervaren.

Maar omdat je dus langer echt geconcentreerd in meditatie verblijft en dat aapje zijn kracht begint te verliezen, kan de andere kant zich beginnen aandienen, namelijk de loomheid, dat je dus begint in slaap te vallen. Maar op dat moment is dat nog heel subtiel; dat is een heel subtiele vorm van loomheid die al kans heeft om zich te beginnen aandienen.

Een positief teken in je meditatie

Dus het feit dat als je in het begin mediteert het heel moeilijk is om geconcentreerd te blijven en dan op een bepaald moment het beter en beter gaat, dan stel je vast van: oei, nu begin ik in slaap te vallen. Meestal denken de mensen dat dit een slecht teken is, maar de Lama zegt hierop: eigenlijk moet je dat zien als een positief teken dat dit gebeurt. Want dat wil zeggen dat je al 2 stadia voorbij bent als dat begint te gebeuren. Dus dit is een positief teken als dat gebeurt.

dinsdag 17 maart 2026

Shinee 2 - Het voortdurende plaatsen van de geest

2. Het voortdurende plaatsen van de geest

Daarmee hebben we het eerste stadium, het plaatsen van de geest, kort besproken. Dan ga je naar het tweede stadium en dat noemt dan in het Tibetaans Gyuntu jokpa, wat wil zeggen het voortdurend plaatsen van de geest of het langer durend plaatsen van de geest. Wat eigenlijk letterlijk wil zeggen: het lukt al wat beter, we slagen erin om net iets langer bij ons concentratie-object te blijven zonder afgeleid te worden.

En daarvoor heb je dus nog altijd die 2 manieren nodig van herinnering en oplettendheid die opnieuw worden gesymboliseerd door de objecten in de handen van de monnik. En hij houdt ze hier in de lucht om te zeggen: ik moet die nog altijd toepassen, maar het lukt al een beetje om die olifant wat trager te laten lopen, wat meer onder controle te houden.

En dat symboliseert zich ook verder dat het kruin van die olifant wit geworden is. En dit wil letterlijk zeggen: doordat we continuïteit hebben opgebouwd in onze concentratie kunnen we nu net iets langer geconcentreerd blijven zonder afgeleid te worden. Dat is dus het tweede stadium.

Wat je ook ziet gebeuren is dat de afstand tussen de 3 figuren, tussen de beoefenaar en de olifant en dat aapje, heel groot is in het begin, waardoor je merkt van het aapje, dat staat voor die onrust, die staat heel ver en dit symboliseert dat die in het begin heel veel aanwezig is. En dan zie je dat die afstand tussen de 3 korter wordt. Dus de afstand tussen de olifant en dat aapje is iets kleiner geworden en ook tussen de beoefenaar en die 2. Wat dus ook symboliseert dat het allemaal net iets gemakkelijker begint te gaan. Je wordt nog altijd duidelijk afgeleid door onrust, maar dat is al in een iets mindere mate dan ervoor.

zaterdag 14 maart 2026

Shinee - 1 . Het plaatsen van de geest

1. Het plaatsen van de geest

Onderaan de tekening zitten we op het eerste van de 9 stadia of van de 9 ervaringen. En die krijgt een term mee, en die term is het plaatsen van de geest; zo noemt dit stadium, in het Tibetaans ‘semdu jokpa’.
Dat is het stadium waarbij je als beginnende mediteerder start; dan ga je eigenlijk in meditatiehouding zitten. Je gaat proberen je geest te focussen op je gekozen concentratieobject en dan ga je merken dat je afgeleid wordt.
En dan heb je die 2 aspecten nodig, enerzijds de oplettendheid om op te merken dat er iets gebeurt, namelijk dat je afgeleid geraakt, en anderzijds de herinnering, namelijk het herinneren van die instructies wat je op dat moment moet gaan doen, in de zin van: ik ben afgeleid, dus ik breng mijn aandacht terug. Als je je op je ademhaling concentreert, dan breng je jouw aandacht terug naar je ademhaling.
Dat is dus die oplettendheid en die herinnering, beide heb je dan heel hard nodig om te leren mediteren; om te leren die concentratie op het concentratie-object op te bouwen.

De vijf zintuiglijke gewaarwordingen

Dan zijn er de 5 zintuigelijke gewaarwordingen. Die spelen een rol tijdens de meditatie. Daar moet je mee leren omgaan en die worden gesymboliseerd door 5 symbolen die je hier op de tekening ziet.
Onderaan zie je een zijden doek die er op staat en die staat voor contact, voor gevoel. Dan heb je hierboven een schelp waar een geurende stof uitkomt, dat staat voor de reuk. Dan heb je een aantal vruchten die er op staan, die staan voor de smaak. Dan heb je 2 cimbaaltjes die met een doekje verbonden zijn, die staan voor het horen, voor geluid. En dan heb je de spiegel en die staat voor vorm en voor het zien.
Waarom staan die 5 symbolen bij op deze tekening? Omdat zij eigenlijk, zeker in de eerste 3 stadia van de 9 stadia, vooral de oorzaak zijn dat je afgeleid geraakt tijdens de meditatie.
Er is een bepaald geluid dat je hoort en dat je aandacht trekt. Het kan zijn dat er een geur is en je vindt dat een heel aantrekkelijke geur, dus je aandacht gaat er naartoe. Je ziet iets gebeuren en dat is wel iets wat je interesseert, dus je raakt afgeleid; je wilt naar die vorm kijken, enzoverder.
Die 5 zintuiglijke gewaarwordingen, die gaan je eigenlijk afleiden en dan wordt er gezegd: je hebt 2 dingen die kunnen gebeuren tijdens meditatie, Jinguwan en Guepa. Het ene is loom woorden, het andere is een soort agitatie.
In het begin heb je vooral van die kant last dat je afgeleid geraakt, zij het door gedachten, zij het door dingen rondom jou. Daarom worden die 5 symbolen hierop weergegeven.

Het vuur van enthousiaste volharding

Verder zie je op de tekening dat er op een heel aantal plaatsen precies een vuur aan het branden is. Dat vuur staat daar niet zomaar, het symboliseert de kracht van enthousiaste volharding.
Je hebt dus enthousiasme en volharding nodig, dus niet jezelf met een stok slaan om het te doen, maar enthousiast gemotiveerd zijn om uit een positieve overweging ervoor te willen gaan.
En in het begin heb je dat heel hard nodig. Daarom dat dit vuur in het begin het hardste aan het branden is. En dan zie je dat dit vuurtje alsmaar kleiner wordt.
Zolang dat vuurtje er staat op het pad, wil dat zeggen dat het nog altijd nodig is. Je moet jezelf blijven motiveren, enthousiasme aan de dag leggen om de beoefening te blijven verderzetten, maar de nood eraan wordt altijd maar kleiner.
Daarom dat het vuurtje alsmaar kleiner wordt en op den duur wordt het gewoon natuurlijk: je moet niet meer specifiek jezelf motiveren, het gaat vanzelf. Dus als het vuurtje verdwenen is, dan ben je dat stadium voorbij dat je dat nodig hebt. Dan wordt het natuurlijk.

De olifant als symbool van de geest

Dan zie je uiteraard de olifant die samen met de monnik het pad bewandelt. Die olifant staat voor je eigen bewustzijn en voor je geest.
En dan zie je dat die olifant in het begin zwart is en stilletjes aan meer en meer wit wordt. Dus die olifant is een symbool of een voorbeeld van ons eigen bewustzijn, want alhoewel er niemand ervaring mee heeft, kunnen we allemaal veronderstellen dat het temmen van een olifant een moeilijke taak is, dat dit niet eenvoudig is.
En dit symboliseert dus het feit dat het temmen van je eigen geest, van je bewustzijn, niet eenvoudig is. Daarom is het een olifant die ze gekozen hebben als voorbeeldje om jouw eigen bewustzijn te gaan symboliseren.
En dan ga je kijken: in het begin is het een wilde olifant, daarom ook dat hij zwart gekleurd is, en dan stilletjes aan wordt hij rustiger en rustiger en wordt hij meer vredevol en meer en meer getemd.
En dat is eigenlijk wat er ook met jouw eigen bewustzijn gebeurt: in het begin wil je dat wel dat het een bepaalde richting uitgaat, maar het doet wat het zelf wil, en dan stilletjes en stilletjes aan wordt het meer inzetbaar en ga je het meer kunnen gebruiken waarvoor je het zelf wil inzetten.

Het symbool van de olifant en de beoefenaar

In het begin zie je dat de olifant ver weg van de beoefenaar loopt. Die doet zijn eigen ding, maar de slagtand is al wit. Hij is dus al een heel klein stukje wit. De Lama zegt dat dit wil zeggen dat zelfs een beginnende beoefenaar een bepaalde vrede in zichzelf kan ervaren door te beoefenen. Dat is nog weinig en het is moeilijk om dat vast te houden; dat is snel weer weg, maar het is er al van het begin.
Maar dan zie je dat groeien stapsgewijs. Hier wordt zijn oor ook wit, dan wordt heel zijn hoofd wit en zo stilletjes aan wordt heel die olifant wit. En je ziet ook dat de beoefenaar altijd maar dichter en dichter bij de olifant komt en op het einde rijdt hij boven op de olifant. Dat wil zeggen: op het einde kan hij zijn bewustzijn effectief gaan gebruiken waarvoor hij het wil gebruiken en voor zelftransformatie, om echt de rest van het pad te gaan bewandelen tot aan het boeddhaschap.
Lama herhaalt: de olifant is zwart en in het begin kan je ook aan zijn tred zien, zijn wandelstijl, hoe dat bewustzijn is. In het begin is hij echt aan het hollen en aan het springen en hij gaat rustiger en rustiger beginnen wandelen. En dat is eigenlijk ook een symbool van als je zelf in meditatie gaat, hoe je bewustzijn zich gaat gedragen of gaat reageren op het feit dat je probeert te mediteren.
In het begin kan je vaststellen, dat is een ervaring die veel mensen hebben, dat het direct rustiger wordt, maar meestal ga je eerst vaststellen dat je geest precies onrustiger lijkt dan ooit tevoren. Dat is de olifant die aan het hollen is. Eigenlijk stel je gewoon vast wat je geest altijd doet, maar dat symboliseert het feit dat je vaststelt van wow, wat gebeurt hier allemaal in mijn hoofd; het is wel veel onrustiger dan ik dacht. En dan gaat dat stilletjes beter en beter en gaat die olifant rustiger en rustiger beginnen wandelen.
Dat weten jullie ook allemaal uit ervaring, als je gemediteerd hebt, en je kiest je concentratie-object; waarbij je bijvoorbeeld de ademhaling neemt en je concentratie daar naar brengt, dan gaat die elke keer terug gaan lopen en word je zo meegesleept in je gedachten. Dat is dus die olifant die elke keer wegloopt en niet bij de beoefenaar blijft, zoals je geest die je meesleurt naar ergens anders.

Het aapje als symbool van onrust

Dan zien jullie naast de olifant ook nog een aapje lopen. Dat aapje is ook in het begin zwart en het wordt ook stilletjes aan meer wit. En op den duur zit hij bij de beoefenaar, aan zijn voeten. Dat aapje, we hebben het daarnet ook al aangehaald, dat je tijdens de meditatie 2 voornaamste obstakels hebt, die in het Tibetaans, Jingwa en Geupa worden genoemd.
Jingwa is die loomheid, dat je merkt dat je niet meer helemaal helder bent met geest en dat je in slaap begint te vallen. Het andere is die agitatie, dat je je geest maar niet tot rust krijgt en dat je je niet kan concentreren omdat er een onrust in jezelf gaande is. Die onrust, dat is het aapje.
Zoals jullie zelf in de meditatie ervaren, soms ga je beginnen indommelen, ga je in slaap vallen, soms lukt het je maar niet om je helder te concentreren, is die helderheid niet aanwezig, soms word je meegesleept door allerlei afleidingen. Dus de manier dat de olifant loopt, het aapje, de zwarte kleur, dat verwijst allemaal naar die aspecten die je ervaart tijdens de meditatie.

dinsdag 17 februari 2026

Shinee de 9 stappen : Inleiding

Dharma-onderricht: Inleiding en Motivatie

We zijn hier vandaag bijeen voor een Dharma onderricht en dan is het eerste dat moet gebeuren, is een goede toewijding, een goede motivatie plaatsen. Dus wat is een goede motivatie voor vandaag? Dat je denkt van ik ben hier vandaag naar dit onderricht gekomen, ik ga vandaag naar de Dharma luisteren, ik ga de Dharma beoefenen. Mag ik dat doen, niet alleen voor mijzelf, ook voor mezelf, maar ook voor het belang en het welzijn van alle andere voelende wezens. Lama vraagt aan jullie om een zuivere motivatie te plaatsen voor vandaag. Maar hij zegt, dat geldt niet alleen voor de toehoorder, dat is ook voor de spreker. Voor mijzelf als Lama, ik ga vandaag de Dharma aan jullie onderwijzen, dus ik moet ook een motivatie plaatsen, dat ik in staat mag zijn om dat op een foutloze manier te doen, dat hij dus in staat mag zijn om het op die manier over te brengen dat het voor jullie kan binnenkomen. Dus de motivatie is niet eenzijdig, de motivatie is aan beide kanten belangrijk.

De context: meditatie-ervaring binnen de groep

Velen onder jullie komen hier al samen als groep om te mediteren in de week; de basisprincipes van meditatie zijn jullie dus niet onbekend. Maar vandaag wil Lama deze tekening hanteren als een voorbeeld om de principes in de verschillende stappen bij de ontwikkeling van gestilde concentratie, dus de meditatie die leidt naar gestilde concentratie, om die toe te lichten aan de hand van dit visuele voorbeeld. Er zijn immers, als je de Shinee of de gestilde concentratiemeditatie beoefent, verschillende stadia die opeenvolgend elkaar opvolgen, doorheen jouw beoefening, wanneer ze vooruitgaat en waarbij je dus ervaring opbouwt. Lama zegt: we kunnen het niveaus noemen, maar het is beter om het 9 stappen van ervaring te noemen.

De oorsprong van de tekening

Als we natuurlijk zo'n voorbeeld gebruiken, zoals zo'n tekening, dan is het ook belangrijk om te weten van waar die afkomstig is, wat is de oorsprong van die tekening? Deze illustratie is eigenlijk uitgedacht door een grote Indische pandit met de naam, in het Sanskriet, Bhavaviveka, en in het Tibetaans Lekden Jé. Dat is een leerling van Nagarjuna, één van de grootste pandits, waar jullie misschien al ooit van gehoord hebben. Die kwam uit India en in India was er een heel grote kloosteruniversiteit waar die gestudeerd en geleefd heeft en die heeft daar die oorspronkelijke tekening gemaakt, waarvan dit een Tibetaanse versie is.

De betekenis van de tekening

Die tekening illustreert vooral wat we de 9 stadia of de 9 ervaringen van het tot rust brengen van de geest noemen. En ten tweede de 6 krachten, die je daarbij inzet om die 9 stadia te doorlopen. Als je naar die tekening kijkt, dan ga je zien dat het pad onderaan begint en dat het naar boven leidt en dat het pad draait. En als je zou tellen hoeveel keer dat het pad draait, dan draait het 1, van onder, 2, 3, 4, 5, 6. Dus je moet de onderste en de bovenste hoek meetellen. En elke bocht staat symbool voor 1 van de 6 krachten. Als we ze in het kort al even opnoemen: de eerste is de kracht van het luisteren, de tweede is de kracht van het contempleren, de derde is de kracht van de herinnering, de vierde is de kracht van de oplettendheid, de vijfde van enthousiaste volharding en de zesde van vertrouwdheid.

De omgeving op de tekening

Dan zien jullie rechts onderaan op de tekening, een huisje met daar rond natuur, en dat huisje heeft 3 verdiepingen en dat is belangrijk. Maar nu zie je ook onderaan, dat je hier een aantal bomen hebt staan en dan staat er ook een oceaan of een water op. En die bomen en dat water symboliseert eigenlijk de omgeving. En die staan daar specifiek voor het feit dat als je gestilde concentratie en meditatie wil beoefenen, dan moet je dat doen in omstandigheden die daar opbouwend voor zijn; in harmonische omstandigheden die dat op een positieve manier beïnvloeden. En 1 van die omstandigheden is dat je dat moet doen op een plek die daarvoor geschikt is en dan wordt er traditioneel gezegd een afgelegen plek, een stille plek, idealiter in de natuur, zoals je zou zitten op een berghelling tussen de bossen, met zicht op een meer, dit zou ideaal zijn.

Het huis en de drie sferen

Nu meer over dat huis. Het huis heeft 3 verdiepingen en de Lama zegt dat dit waarschijnlijk iets is dat ik nu ga toelichten waarin jullie geen geloof of geen vertrouwen in hebben. Ik ga het toch toelichten: er wordt in het boeddhisme gezegd dat er 3 sferen zijn waarin je kan bestaan. En dat is ten eerste de sfeer van verlangen; en de sfeer van verlangen is onze wereld, de wereld waar wij in leven, waarbij je vooral wordt voortgestuwd door gerichtheid en zo verder, door verlangens. Dan heb je de vormsfeer en de vormloze sfeer. Dat zijn sferen waarbij de energie verfijnder wordt. En er zijn andere manieren van bestaan die wij niet met onze ogen kunnen zien, maar in het boeddhisme wordt wel gezegd dat ze bestaan, dus dat er ook 2 andere sferen van bestaan zijn. Dus elke verdieping van dit huis staat voor 1 van die bestaanssferen.

Er wordt daarbij aanvullend gezegd van, als wij hier de meditatie beoefenen, dan doen we dat met ons bewustzijn, dat wordt getypeerd als een ruw bewustzijn. En er zijn daarin 2 trappen in: je hebt een subtieler bewustzijn en een heel subtiel bewustzijn. En dat valt ook samen met die bestaanssferen. In de vormloze sfeer is het meest subtiele bewustzijn. In de vormsfeer is er een subtiel bewustzijn en in onze bestaanssfeer, in de sfeer van verlangen, is er een ruwer bewustzijn.

Het huis met die 3 verdiepingen staat dus voor die 3 sferen en die 3 niveaus van subtiliteit van je bewustzijn.

De monnik aan het begin van het pad

Dan zien jullie, dat er aan het begin van het pad, een monnik is afgebeeld, want dat is de beoefenaar. En die heeft voorwerpen vast in zijn linker- en zijn rechterhand. In zijn linkerhand houdt hij een soort zweep vast, een soort instrument, dat kan een haak zijn, of een zweepje zijn, maar iets om controle te krijgen. En in de andere hand heeft hij een koord vast, dat is een leiband.

Hier is die nog niet verbonden met de olifant, die is nog los. Die monnik heeft dus een leiband vast en hij heeft een zweep of een haak vast. En die 2 voorwerpen symboliseren 2 technieken; er worden immers tijdens de Shinee meditatie 2 technieken gebruikt: de ene is herinnering en de andere is oplettendheid. In het Engels worden die soms vertaald als mindfulness en awareness.

Misschien dat dit meer bekend is, maar herinnering en oplettendheid zijn in elk geval de 2 aspecten die je nodig hebt om vooruit te geraken in de meditatie.

zondag 1 februari 2026

De boeddhistische middenweg t.o.v. kunst in het Westen

We komen ook nog graag even terug op de laatste vraag die vorige week aan Lama werd gesteld, nl. of de boeddhistische middenweg geen rem is voor de creatie van “grootse” kunst, zoals we die in het Westen kennen in de werken van Michelangelo, Picasso, Da Vinci, ontstaan uit getormenteerde passie en groot ego.

Op zich was dit een goeie vraag en ze raakt meteen ook het fundamenteel verschil aan hoe men in het Westen en het Oosten kijkt naar creativiteit, ego en drijfveren achter meesterschap. Voor Lama was deze vraag echter moeilijk te beantwoorden omdat hij helemaal niet vertrouwd is met het Westers perspectief. Hieronder vind je nog wat extra toelichting aangaande dit item door Lama.

In de westerse traditie zien we kunstenaars als Michelangelo en Picasso vaak als getormenteerde genieën. Hun grootse kunst komt voort uit een sterke individuele geldingsdrang en een strijd met innerlijke demonen. Vanuit Westers perspectief is ‘Kunst’ dan de ultieme expressie van het unieke, vaak lijdende individu. Vanuit Boeddhistisch perspectief, de Middenweg, streeft men echter naar het vermijden van extremen (zoals extreme ascese of excessieve passie) om lijden te beëindigen. Hierdoor wordt creativiteit geen strijd van het ego, maar een vorm van meditatieve beoefening waarbij de kunstenaar juist verdwijnt in het proces. Of de Middenweg dan een rem is, hangt weer af van hoe grootsheid wordt beschouwd. Waar westerse kunstenaars vaak streven naar onsterfelijkheid via hun werk, beoefenen boeddhistische kunstenaars (zoals bij het maken van bijvoorbeeld zandmandala’s) juist het loslaten. De kunst is groots in haar tijdelijkheid en het proces, niet in het monument voor de maker. Het boeddhisme brengt ook kunst voort die groots is haar sereniteit en eenvoud, als we bijv. denken aan de Zen-tuinen, Haiku’s, enz. Dus als conclusie zouden we inderdaad kunnen stellen dat de Middenweg de westerse vorm van op ego gebaseerde explosieve kunst remt, maar ook de deur opent naar een ander soort grootsheid, nl. een kunst die niet voorkomt uit ‘moeten’ of ‘lijden’ maar uit een diepe verbinding met de realiteit zoals die is. Het resultaat is minder een ‘schreeuw’ van het individu en meer een weerspiegeling van de universele natuur.